Bij ruimtelijke kwaliteit gaat het om de mate waarin tegemoet wordt gekomen aan de waarden van een gebied voor verschillende belangen. Om bij een ingreep in het landschap de bestaande ruimtelijke kwaliteit te behouden of te verbeteren zal gezocht worden naar een optimale balans van de gebruikswaarde, belevingswaarde en toekomstwaarde in dit nieuwe landschap.
De Nationale Omgevingsvisie (NOVI) maakt bij het maken van keuzes gebruik van drie afwegingsprincipes:
- Combinaties van functies gaan voor enkelvoudige functies (gebruikswaarde)
- Kenmerken en identiteit van een gebied staan centraal (belevingswaarde)
- Afwentelen wordt voorkomen (toekomstwaarde)
In het Nationaal Deltaprogramma 2022 wordt gepleit voor het inzetten van de verbinding van klimaatadaptatie met andere opgaven. Dit leidt tot ruimtelijke keuzes en kansen, die vragen om een integrale visie op de aanpak van alle opgaven in een gebied. De NOVI geeft hiervoor voor de nationale schaal een aanzet, maar dit vraagt verdere uitwerking naar regionale en lokale schaal.
Voor de HWBP-projecten is het, -in lijn hiermee-, van belang om voorafgaand aan de verkenningsfase te bepalen in hoeverre er raakvlakken zijn tussen de waterveilgheidsopgave en andere opgaven. Zie ook het document 'Integrale scopebepaling waterveiligheidsopgaven'. Als dit niet het geval is, dan is alleen “inpassing” aan de orde. Zijn er een aantal meekoppelkansen, dan is er sprake van “meervoudige inrichting”. Is er een sterke verwevenheid, veel kansen en dilemma’s, dan is het zinvol om het project als “gebiedsontwikkeling” te bestempelen. Deze mate van integraliteit is vervolgens bepalend voor het inrichten van de projectorganisatie en de governance hiervan.
- Integrale Scopebepaling Waterveiligheidsopgaven | Rapport | Hoogwaterbeschermingsprogramma (hwbp.nl)
- Handreiking landschappelijke inpassing en ruimtelijke kwaliteit in waterveiligheidsopgaven, HWBP, 2014
- Factsheet Rijke Dijk
- handreiking Rijke Dijk
- Handreiking Ruimtelijke Kwaliteit voor de Waal
- Leidraad Rivieren, rapport ruimtelijke kwaliteit.
In de duurzaamheidsroos zijn de meest relevante thema’s voor ruimtelijke kwaliteit in relatie tot dijkversterkingen opgenomen: ruimtegebruik, landschappelijke karakteristiek, cultuurhistorie en archeologie, ecologische structuur en biodiversiteit, verkeershinder en –veiligheid en maatschappelijke meerwaarde:
Het thema ruimtegebruik heeft betrekking op het ruimtebeslag vanuit een project. Voor een kwalitatief hoogwaardige leefomgeving is zorgvuldig omgaan met de ruimte van groot belang. Daaronder valt: de beschikbare ruimte efficiënt benutten en de ruimte meervoudig benutten waar het kan.
Het Nederlandse landschap staat meer dan ooit onder druk. Ruimtelijke ontwikkelingen zoals verstedelijking, energietransitie en schaalvergroting door de landbouw zijn bedreigend voor ons landschap. Zo kunnen karakteristieke landschappen en open gebieden verdwijnen.
Ook dijkversterkingen kunnen een negatieve impact hebben op het landschap. Vanuit de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) is momenteel extra aandacht voor een aantal landschappelijk waardevolle gebieden waar veel HWBP-projecten gepland of in uitvoering zijn: de kustgebieden en het IJsselmeergebied. Vrijwel alle landschappen waar we vanuit het HWBP mee te maken hebben, zijn karakteristiek en waardevol, wat maakt dat hier in de projecten veel aandacht naar landschappelijke inpassing toe gaat.
- Handreiking landschappelijke inpassing en ruimtelijke kwaliteit in waterveiligheidsopgaven, HWBP, 2014
- Factsheet Rijke Dijk
- handreiking Rijke Dijk
- Handreiking Ruimtelijke Kwaliteit voor de Waal
- Leidraad Rivieren, rapport ruimtelijke kwaliteit.
- POV waddenzeedijk
Onder cultuurhistorie vallen archeologie, bouwhistorie en historisch landschap. Bij cultuurhistorische waarden gaat het enerzijds om de zichtbare historische (steden)bouwkunde (beschermde stads- en dorpsgezichten, landgoederen) en historische geografie (verkavelingspatronen, verdedigingslinies), anderzijds om het vrijwel onzichtbare archeologisch bodemarchief (scheepswrakken, huisplaatsen, graven).
Bij dijken en kunstwerken dient rekening gehouden te worden met bijvoorbeeld historische kades, sluizen, verdedigingslinies etc. De cultuurhistorische kenmerken van een gebied maken vaak een essentieel onderdeel uit van de landschappelijke beeldkwaliteit. Bij ruimtelijke opgaven zoals dijkversterkingen is het de uitdaging die kwaliteit als uitgangspunt te nemen voor ontwerp. Behalve een zorgvuldige omgang met cultuurhistorische resten en structuren is het minstens zo belangrijk de historische betekenis ervan goed te duiden. Een goed verhaal vormt de basis voor een sterk ontwerp.
Kennis ontsloten via de kennisbank
Kennis & Innovatie HWBP
Websites met relevante informatie
Biodiversiteit is een veelomvattend begrip dat verwijst naar alle verscheidenheid aan leven. Het gaat om de verschillende soorten planten, dieren, micro-organismen en schimmels, het genetisch materiaal dat zij bevatten, de levensgemeenschappen die zij vormen en de ecosystemen waarin zijn leven.
Een ecologische structuur is een samenhangend netwerk van bestaande en toekomstige natuurgebieden. Een samenhangend stelsel van natuurgebieden van voldoende grootte zorgt ervoor dat het leefgebied van planten en dieren zodanig robuust is dat natuurwaarden zich kunnen handhaven en ontwikkelen.
In een HWBP-project kan de vormgeving, materialisering en inrichting van de dijk bijdragen aan de ecologische structuur en biodiversiteit. Hierbij valt te denken aan het gebruiken van vleermuisvriendelijke verlichting of het gemakkelijk passeerbaar maken van barrières voor (klein) wild. Wat het dijktalud betreft: soortenrijke grasbekleding heeft naast voordelen voor natuur ook veel voordelen ten opzichte van monoculturen zoals bestendigheid van erosie en bestendigheid tegen weersinvloeden zoals droogte. [Handreiking grasbekleding van STOWA].
De inrichting van het voor- en achterland van de dijk kan ook een grote bijdrage aan natuur leveren. Flauwe, natuurvriendelijke oevers bij kwelsloten en aangepast maaibeheer verhogen de natuurwaarde in het achterland. In het voorland kan gedacht worden aan grienden of ooibossen die de golfoploop remmen, rietoevers of kwelders, die langs de kust eenzelfde functie vervullen.
Last but not least is een verkenning naar toepassing van gebiedseigen grond een kans voor zo min mogelijk emissies en energieverbruik, maar ook een kans voor het ontwikkelen van natuur door vergraving van de uiterwaarden of gebruik van baggerspecie waardoor de waterkwaliteit kan toenemen [LINK naar Dubbele Dijk/Kleirijperij].
Kennis ontsloten via de kennisbank
- Factsheet Rijke Dijk - POV waddenzeedijken
- handreiking Rijke Dijk - POV waddenzeedijken
- Handreiking Multifunctionele dijken- POV waddenzeedijken
- Factsheet Brede groene dijk - POV waddenzeedijken
- Factsheet natura2000 gebied - POV waddenzeedijken
- Handreiking POV Voorlanden
Kennis & Innovatie HWBP
Websites met relevante informatie
Het thema verkeershinder- en -veiligheid heeft betrekking op de verkeersituatie tijdens de uitvoering van het dijkversterkingsproject en op de verkeersituatie als de dijk is versterkt. Bij de uitvoering gaat het om de vraag: “wat kan ik doen om verkeershinder te minimaliseren en de veiligheid te borgen” en na oplevering van de versterkte dijk gaat het om met name om verkeersveiligheid.
De dijkversterking is gericht op het terugbrengen van de oorspronkelijke situatie en kan alleen kansen voor een veiligere situatie benutten als dit geen extra kosten met zich meebrengt. Als er wel extra kosten zijn dan is dit meekoppelen en is financiering van derden nodig.
Het creëren van maatschappelijke meerwaarde kan vooral worden bereikt door meekoppelkansen in het ontwerp mee te nemen. Specifiek gaat het om het meenemen van meekoppelkansen die van belang zijn voor de gebruikers van de dijk en de omwonenden. Belangrijke thema’s zijn dan recreatiemogelijkheden, verkeersveiligheid en uitzicht.
Aanvullende gebiedsambities gericht op vergroten van de maatschappelijke meerwaarde kunnen door verschillende partijen worden gefinancierd. Maatschappelijke meerwaarde is geen expliciete doelstelling van dijkversterkingsprojecten, maar kan het gevolg zijn van een integraal plan waarin het verbeteren van een kering en een aanvullende doelstelling in één ontwerp samenkomen (Bron: Handreiking landschappelijke inpassing en ruimtelijke kwaliteit in waterveiligheidsopgaven, HWBP, 2014).
Kennis ontsloten via de kennisbank
- Factsheet Rijke Dijk
- Handreiking Rijke Dijk
- Handreiking Multifunctionele dijken
- Handreiking POV Voorlanden
Kennis & Innovatie HWBP
Het Natuurnetwerk Nederland is het Nederlands netwerk van bestaande en nieuw aan te leggen natuurgebieden. Het netwerk moet natuurgebieden beter verbinden met elkaar en met het omringende agrarisch gebied. De provincies zijn verantwoordelijk voor het Natuurnetwerk Nederland op het land. Ook alle grote wateren (grote rivieren, Deltawateren, IJsselmeergebied en de Waddenzee) en de gehele Noordzee behoren tot het NNN. Voor deze gebieden is het Rijk verantwoordelijk.
De waterschappen beheren in totaal 17.500 kilometer waterkeringen. Dit is een enorm potentieel aan leefgebieden en verbindingszones waarmee de waterschappen tot de grotere (potentiële) natuurbeheerders in Nederland behoren. De waterschappen en Rijkswaterstaat vormen een alliantie om de totale lengte van dijken, grote en kleine rivieren, vaarten, kanalen en sloten van ruim 360.000 kilometer als belangrijke schakel in het Natuur Netwerk Nederland te ontwikkelen. Het idee voor dit Nat Natuur Netwerk Nederland (NNNN) is nog in de opstartfase.