Nieuwe koers, oude loop

Over een traject van 26 kilometer wordt tussen Ravenstein en Lith de Brabantse Maasdijk versterkt. Tegelijkertijd krijgt de rivier meer ruimte door uiterwaarden te verlagen en oude geulen weer open te maken. “Vroeger meanderde de Maas hier ook al”, vertelt Arjan Kroot, technisch manager van Boskalis, “maar eind 19e eeuw werd de Maas hier gekanaliseerd om de scheepvaart te vergemakkelijken. De grote nadelen bleken pas later: meer kans op overstromingen en een landschap met minder biodiversiteit.” 

Integrale gebiedsontwikkeling 

Tijd voor een nieuwe koers: de noodzakelijke dijkversterking wordt gecombineerd met herstel van de oude loop van de Maas voor kleinere kans op overstromingen en het creëren van meer natuur. Vanaf het allereerste begin van de planvorming, al vijf jaar geleden, is duurzaamheid daarbij als uitgangspunt genomen. Martin van der Horst, contractmanager van projectorganisatie Meanderende Maas: “We kijken niet of we duurzaamheidsaspecten kunnen ‘meepakken’ in het project. Dit is een integrale gebiedsontwikkeling waarbij waterveiligheid, rivierverruiming en natuurontwikkeling hand in hand gaan. Duurzaamheid is daarbij vanaf het begin meegenomen en als één geheel benaderd.” 

Viereneenhalve miljoen m3 grond 

Die integrale benadering is direct zichtbaar in het ontwerp. Eerst is in de planfase gekeken wat überhaupt nodig is”, vervolgt Martin. “Door eerst scherp naar de opgave te kijken kunnen bepaalde zaken achterwege blijven. Wat kan vervolgens compacter, logischer of eenvoudiger? Niet doen wat niet nodig, dat is het belangrijkste eerste duurzaamheidsprincipe. Tot slot kwam de vraag hoe resterende activiteiten zo duurzaam mogelijk kunnen worden uitgevoerd. Een belangrijke keuze was de manier waarop we grond gebruiken voor versterking van de dijk. Bij Meanderende Maas wordt ongeveer vierenhalve miljoen kubieke meter grond verzet. Die grond komt grotendeels vrij door de verlaging van de uiterwaarden en wordt gebruikt voor de dijkversterking en een deel voor de keramische industrie. Daardoor hoeven nauwelijks vrachtwagens van en naar het project te rijden. Minder vrachtwagens betekent minder uitstoot, minder hinder en een lagere milieubelasting. Het klinkt logisch en eenvoudig, maar in de praktijk is het ingewikkeld. Dijken, uiterwaarden en natuurontwikkeling vallen onder verschillende overheden of opdrachtgevers en hebben vaak verschillende budgetten en tijdslijnen. Dat moesten we allemaal bij elkaar zien te brengen. Het vraagt bestuurlijke keuzes en veel afstemming, maar het levert enorme duurzaamheidswinst op.” 

Elektrificatie als sluitstuk 

Na het zo slim mogelijk inrichten van het ontwerp en de logistiek is doorgepakt met de elektrificatie. Niet als doel op zich. Het wordt heel gericht ingezet om de ambitie te behalen: een CO₂-neutrale uitvoering. Voor aannemer Boskalis betekent dat bijvoorbeeld dat zij werken met elektrisch materieel waar dat effectief is, en soms met alternatieven zoals biogas als brandstof. “Ons doel is niet om met honderd procent elektrisch materieel te werken”, zegt Arjan. “Ons doel is een CO₂-neutraal project te voltooien. Soms bereik je dat slimmer met andere keuzes, zoals die voor biogas.” 

Op zoek naar elektriciteit 

De grootste hobbel bleek niet het elektrisch materieel maar het laden, de energievoorziening. Netcongestie maakte een nieuwe aansluiting onmogelijk. De oplossing werd gevonden in samenwerking met het waterschap zelf. Via de rioolwaterzuiveringsinstallatie (RWZI) langs het dijktraject in Oijen kon voldoende elektriciteit beschikbaar worden gemaakt voor een nieuw laadplein ten behoeve van het zware materieel. Gijs van Pruissen, projectcoördinator energie- en klimaatneutraal bij waterschap Aa en Maas: “We hebben gekeken waar binnen het waterschap elektrische capaciteit beschikbaar is die niet continu wordt benut. Een zuivering is ontworpen op piekbelasting, die maar een klein deel van het jaar voorkomt. Door slim te plannen en goed overleg tussen projectorganisatie en de RWZI, konden we elektriciteit ‘vrijspelen’ zonder het primaire RWZI-proces in gevaar te brengen.” Het resultaat is een laadplein dat niet alleen het opladen van materieel voor dit project mogelijk maakt, maar ook na afloop beschikbaar blijft voor toekomstige werkzaamheden. 

Nieuwe natuur 

Duurzaamheid bij Meanderende Maas gaat verder dan energie en emissies. Door rivierverruiming en herinrichting van de uiterwaarden ontstaat 375 hectare nieuwe natuur. In totaal is er maar liefst 90 hectare nieuw bos voorzien. Nieuwe geulen en natuurvriendelijke oevers versterken biodiversiteit en waterkwaliteit, terwijl de rivier meer ruimte krijgt om hoogwater op te vangen. Zo groeit het gebied uit tot een veerkrachtig landschap met ruimte voor natuur en recreatie. 

Winst in vroege keuzes 

Meanderende Maas laat zien dat duurzaamheid niet ontstaat door aan het einde van een project duurzame maatregelen toe te voegen. De winst zit ‘m in vroege keuzes, in ontwerp en uitvoering, maar ook in samenwerking over organisatiegrenzen heen. Dat vraagt visie, tijd en mensen die bereid zijn om met elkaar in gesprek te gaan. Martin: “In elke fase heb je andere partners nodig. Soms zijn dat andere overheden, later de aannemer, en daarna weer interne afdelingen. Als je duurzaamheid serieus neemt, moet je steeds opnieuw kijken wie je nodig hebt om de volgende stap te zetten.” 

Meer dan veiligheid 

Het project bewijst dat duurzaamheid, samen kan gaan met hoogwaterbescherming en gebiedsontwikkeling, en dat lef en doorzettingsvermogen daarbij loont. Samen is stap voor stap gebouwd aan een project dat meer oplevert dan veiligheid alleen. Een aanpak die navolging verdient binnen het Hoogwaterbeschermingsprogramma, vinden zowel Arjan, Martin als Gijs.