Een dijkversterkingsproject is niet alleen technisch complex, maar ook ingewikkeld op menselijk vlak. De werkzaamheden kunnen ingrijpend zijn voor de omgeving. Dit vraagt om een zorgvuldige aanpak. Hoogheemraad Els Otterman en Monique Taminiau, bewoner van een dijkhuisje aan de Lekdijk, delen hun ervaringen.
Els Otterman
In de vroege ochtend valt het licht laag over het water langs de Lekdijk in Amerongen. Vogels trekken strepen door de lucht. Op sommige plekken oogt de dijk nog zoals hij altijd is geweest. Op andere plekken is zichtbaar dat hier de komende jaren hard wordt gewerkt. Tussen Wijk bij Duurstede en Amerongen wordt de noordelijke Lekdijk versterkt. Niet omdat hij morgen dreigt te bezwijken, maar omdat Nederland vooruit kijkt.
“Deze dijk beschermt een enorm deel van de Randstad”, zegt Els Otterman, hoogheemraad bij Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden. “Als hier iets misgaat, loopt het water door tot aan Schiphol en Amsterdam. Dat besef is belangrijk.”
Aangescherpte veiligheidsnormen
De veiligheidsnormen voor dijken zijn de afgelopen jaren aangescherpt. Klimaatverandering zorgt voor hogere rivierafvoeren en extremere omstandigheden. Dat betekent dat dijken die het jarenlang prima deden, opnieuw tegen het licht worden gehouden. Ook deze. “De lat ligt simpelweg hoger”, zegt Els. “Niet omdat er acuut gevaar is, maar omdat hier heel veel mensen en economische waarde worden beschermd.”
Niets doen kan ook duurzaam zijn
Wat dit project onderscheidt, is de manier waarop het vanaf het begin is ingestoken. Duurzaamheid, innovatie, biodiversiteit en ruimtelijke kwaliteit zijn geen bijzaak, maar uitgangspunt. Dat zie je terug in keuzes voor emissieloos materieel, in ecologisch beheer van de dijk en in de manier van samenwerken met aannemers. “De duurzaamste dijk is uiteindelijk de dijk die je niet hoeft te versterken”, stelt Els. “Dus we zijn ook kritisch gaan kijken: klopt het echt dat elk stuk aangepakt moet worden?”
Die vraag leidde tot uitgebreid grondonderzoek en een herbeoordeling van rekenmethodes. Het resultaat: van de oorspronkelijke 55 kilometer dijk onder beheer hoeft een aanzienlijk deel uiteindelijk niet versterkt te worden. “Dat is misschien minder spectaculair dan grote machines op de dijk”, zegt Els, “maar het is wel duurzaam.”
Dierbaar oud dijkhuisje
Langs de dijk wonen honderden mensen. Voor hen is de dijk niet zomaar een veiligheidsobject, maar hun dierbare dagelijks decor. Zoals voor Monique Taminiau, die in een oud dijkhuisje woont, net buiten de dijk. Ze woont er al sinds 1984, samen met haar man. De kinderen en kleinkinderen zijn er opgegroeid en het is een fijne ontmoetingsplek voor vrienden. “Deze plek betekent ontzettend veel voor mij”, zegt ze. “De natuur, de stilte, de vogels, de zonsopgangen. We hebben hier ons leven opgebouwd.”
Monique woont buitendijks. Bij hoog water krijgt ze natte voeten, zoals in 1995. De dijkversterking verandert daar niets aan. Toch staat ze pal achter het project. “Ik realiseer me heel goed dat deze dijk een groot deel van de Randstad beschermt. Dan vind ik dat je je moet inzetten voor het grotere goed.”
Monique Taminiau
Tijdelijk ongemak aanvaarden
Tijdens een van de eerste bewonersbijeenkomsten sprak ze dat ook uit. “We kunnen met z’n allen gaan zitten zeuren, maar het is gewoon nodig.” De technische noodzaak is haar helder: aangescherpte veiligheidsnormen en zogeheten ‘piping’, waarbij water onder de dijk door kleine kanaaltjes naar binnen stroomt. “Dat moet worden opgelost, dus dan heb je het tijdelijk ongemak maar te aanvaarden.”
Aanvaarden betekent niet dat het geen impact heeft. De dijkversterking is ook een ingrijpend omgevingsproject. Er wordt grond verworven, soms via onteigening. Er zijn wegafsluitingen, omleidingen, tijdelijke ongemakken. “Dat raakt mensen”, zegt Els. “Het gaat over hun grondeigendom, over gevoel van zeggenschap. Dat vraagt zorgvuldigheid.”
"Je kunt niet alles oplossen, je kunt wel uitleggen waarom keuzes worden gemaakt."
Keukentafelgesprekken
Die zorgvuldigheid zit volgens haar vooral in persoonlijk contact. Bewonersavonden en themagroepen, maar ook keukentafelgesprekken en één-op-één overleg. “Je kunt niet alles oplossen, maar je kunt wel uitleggen waarom keuzes worden gemaakt.” Daarbij schuwt ze het moeilijke gesprek niet. “We delen ook de dilemma’s. Je wilt het zo goed mogelijk doen voor de omgeving, maar het moet ook betaalbaar blijven.”
Soms even schikken
Monique herkent die aanpak. “Ik vind dat het waterschap en de andere overheden goed met ons communiceren en veel regelen.” Ze noemt het voorbeeld van de scholieren die niet meer over de dijk mogen fietsen. “De aannemer wil dat niet, vanwege de veiligheid. Dus rijdt er nu een busje dat kinderen met fiets en al naar de andere kant brengt. Dat soort dingen wordt gewoon geregeld.”
Natuurlijk is het soms lastig. “Je moet omrijden, pakketjes worden niet bezorgd.” Maar voor Monique weegt dat niet op tegen het grotere plaatje. “In Nederland is alles ontzettend goed geregeld. Dan vind ik ook dat je je soms maar even moet schikken naar de omstandigheden.”
Techniek en mens
Voor Els zit daar precies de spanning van dit werk. “Het is technisch complex, maar vooral ingewikkeld op menselijk vlak.” Ze ziet hoe omgevingsmanagers soms letterlijk in de frontlinie staan. “Zij krijgen de boosheid over zich heen en gaan daarover op een goede manier in gesprek. Daar heb ik enorm veel respect voor.”
Wat zij hoopt dat blijft hangen, ook bij andere waterschappen, is de manier van samenwerken. Het innovatiepartnerschap met aannemers, het delen van elektrisch materieel, het vroeg inzetten op emissieloos werken. “Dat heeft ons geholpen toen stikstofregels strenger werden. We konden door, waar anderen vastliepen. Maar het gaat verder dan slim omgaan met materiaal, energie en ruimte, namelijk ook je omgang met mensen. Een dijkversterking lukt alleen als je het samen doet. Door eerlijk te zijn over keuzes en grenzen, en door bewoners serieus te nemen in wat dit voor hun dagelijks leven betekent.”
Professionaliteit, begrip en medemenselijkheid
En wat verwacht Monique van de mensen die dit project uitvoeren? “Professionaliteit, begrip en medemenselijkheid. Ik hoop dat zij werken op een vriendschappelijke en respectvolle manier.” Ze kijkt uit naar het moment dat het werk klaar is. “Dan hoop ik weer te kunnen genieten van de schoonheid, de vogels en de zonsopgangen.”
Omgevingsmanagement op z’n best
De dijk blijft. Versterkt, aangepast, toekomstbestendig. En langs die dijk blijven mensen wonen, met hun eigen verhalen. Dat maakt dit project meer dan een technische opgave. Het is werken aan veiligheid, mét oog voor de mensen die er wonen. Omgevingsmanagement op z’n best.